Hypeocratie

Uitgesteld

Een blanke, in een gekleurde wereld

Uitgesteld

Her(uit)vinding, leren van Malcom X

Hoe vaak kun je je als mens opnieuw uitvinden? Hoe herpak je jezelf na tegenslagen? Wat doe je als datgene waar je jaren in hebt geloofd, voor hebt gestreden onjuist blijkt te zijn? Wat voor waarde heeft een inkijk in de Afro-Amerikaanse burgerrechtenbeweging van de jaren 50 en 60 voor ons vandaag? Sinds vorige week ben ik Malcolm X: A Life of Reinvention aan het lezen. Het is een fascinerend boek over een man en zijn transformaties als mens en zwarte activist. En iedere keer weer die vraag: Is de blanke bereid om mij als zwarte man werkelijk als gelijke te beschouwen? Of uiteindelijk toch niet? Wat maakt het boek zo fascinerend? Waarom bekruipt mij een gevoel van onbehagen als ik in de spiegel kijk die Malcom X heet?

Voor alle helderheid, ik heb het boek nog niet uit. Ik ben nog niet eens halverwege. Malcom X: A Life of Reinvention beschrijft het leven van een man die op jonge leeftijd zijn vader verloor met een moeder die in een psychatrische kliniek opgesloten zat. Zijn ouders waren aanhangers van Marcus Garvey. Garvey was voorstander van complete segregatie. De enige kans voor zwarte emancipatie was gelegen in complete afscheiding van de blanke samenleving, met eigen grond, eigen huisvesting, eigen winkels, eigen banken etcetera. Het is bizar te lezen dat Garvey met de Ku Klux Klan daarin een basis van overeenstemming kon vinden, evenals later de Nation of Islam (waar Malcolm X actief was) met de Amerikaanse nazipartij. 

Malcom X ontwikkelde zich tot de belangrijkste woordvoerder van de Nation of Islam, een organisatie die elementen van de islam had overgenomen, maar op cruciale punten wel van de reguliere islam verschilde. Zo laat de biografie zien dat de leider van de Nation, Elijah Muhammad, werd beschouwd als nieuwe profeet, waar de islam de profeet Mohammed als laatste beschouwde. De auteur, Manning Marable, komt regelmatig terug op het spanningsveld dat hierdoor wordt veroorzaakt.

Wat ik fascinerend vind in het boek (tot dusverre) zijn de conflicten die in de persoon Malcolm X worden geschetst. Hoe hij worstelt met zijn geloof in de Nation of Islam, met haar streven naar segregatie, met haar politieke neutraliteit, met het afzijdig blijven in de Amerikaanse burgerrechtenbeweging en tegelijkertijd het toenemend politiek en sociaal actvisme waarmee Malcom X zich in het hart van die beweging plaatste. Marable draait niet om de pijnlijke vraagstukken heen, zoals de vraag of Malcolm X homoseksuele relaties heeft gehad, zijn houding ten opzichte van vrouwen (weinig vleiend en positief), zijn vreugde over de moord op president Kennedy. Het boek schetst een man die zichzelf niet spaarde, die onvermoeibaar verder ging met het verspreiden van de boodschap waar hij in geloofde, voor een organisatie die zich uiteindelijk weinig dankbaar betoonde en de hand had in zijn moord. 

De reviews van het boek zijn goed (Amazon, Guardian, New York Times) en ik sluit me daarbij aan. Marable slaagt er in om je te introduceren in de Afro-Amerikaanse emancipatie met haar sleutelfiguren, interne conflicten en uitingsvormen en Malcom X daar binnen scherp neer te zetten. Ik zag heel veel herkenbare elementen. Niet zozeer omdat ik mij verdiept heb in de Afro-Amerikaanse bewegingen, maar omdat deze elementen herken uit 10 jaar meedraaien in de Antilliaans-Arubaanse emancipatie. De sociale dynamiek binnen en tussen Antilliaanse organisaties, in relatie tot de Nederlandse (blanke) overheid laat zich bijna één-op-één terugvinden in het boek.

En is dat dan de bron van mijn onbehagen? Ik herken veel in de gedrevenheid van de evangelist Malcolm X. Mijn leven als Jehovah’s Getuige wordt gekenmerkt door eenzelfde ijver en enthousiasme. En, zoals gezegd, herken ik de strijd voor de zwarte emancipatie. Dit veroorzaakt een klik waardoor een van de centrale thema’s in de toespraken van Malcom X wat steviger aankomt: de blanke zal nooit en te nimmer iemand van een ander ras als volwaardig en gelijkwaardig beschouwen. Persoonlijk verzet ik mij er tegen. Ik weet hoe ik tegenover mensen sta, ongeacht hun ras. Maar… hoe diep gaat dat werkelijk? Hoe vertaalt zich dat in de dagelijkse praktijk?

We leven in een tijdsgewricht waar blanke Westeuropese regeringen de multiculturele samenleving dood hebben verklaard, tot een mislukking hebben verheven. Een periode waarin het maar al te makkelijk lijkt te zijn om sociaal-economische en culturele problemen toe te schrijven aan de islam, aan Marokkaanse en Antilliaanse Nederlanders. De ongemakkelijke vraag of Malcolm X met zijn stelling toch niet een beetje gelijk heeft komt bij mij dan vanzelf op. 

Ik weet waar ik voor kies. Ik geloof in de volledige gelijkwaardigheid en volwaardigheid van ieder mens, ongeacht zijn of haar ras. Toen ik, in 1993, de tekst in Handelingen 10:34,35 te lezen kreeg, sloot dat naadloos aan bij deze overtuiging:

Ik bemerk zeer zeker dat God niet partijdig is,maar in elke natie is de mens die hem vreest en rechtvaardigheid beoefent, aanvaardbaar voor hem.

Wat Malcom X – A Life of Reinvention doet, is niet om deze overtuiging opnieuw te onderzoeken, maar mij dwingt na te denken over de wijze waarop ik deze overtuiging vorm geef, of ik in mijn denken en handelen leef naar die overtuiging. Kortom, zoek je nog iets om te lezen tijdens de regenachtige dagen deze vakantie, dan is dit boek een absolute aanrader.

Reageren is niet meer mogelijk..

Fragmenten

"Fragmenten" is mijn persoonlijke website, de plek waar ik schrijf over de projecten en thema's waar ik bij betrokken ben, de boeken waar ik aan werk. In mijn leven probeer ik vast te houden aan wat in Psalmen 34:12 staat: "Wie is de man die lust heeft in het leven, die genoeg dagen liefheeft om het goede te zien?". Of het nu gaat om open ICT, digitale geletterdheid, interculturalisatie, of geloof en spiritualiteit, ik wil er mee bezig zijn om het goede te zien. Dat vereist soms, vaak wellicht, een scherp doordringen tot de kern van de zaak, een kritische beschouwing, het wegblazen van stof en slingers.